EN       : انتخاب زبان
   صفحه اصلی |  پیوندهای مفید | نمودار سازمانی | ورود به سايت  |  تماس با ما
تازه های پژوهشی

 

تشکیل هیدرات های گازی( Gas hydrates) در دریای عمان

هیدرات های گازی بلورهای شبیه به یخ هستند که ساختاری قفس مانند شامل مولکول های آب و گازهای متان، اتان، پروپان و هم چنین دی اکسید کربن را تشکیل می دهند. گاز های هیدراته در پرموفراست ها و هم چنین در رسوبات دریایی در فلات قاره در شرایط دمای پایین و فشار بالا جایی که معمولا عمق آب از پانصد متر بیشتر می باشد و گاز آزاد موجود می باشد تشکیل می شوند.

در طی دو دهه اخیر محققان علوم دریایی به دلیل اهمیت بالقوه این ذخایر به عنوان تامین کننده انرژی آتی جهان از سویی و تاثیر مستقیم آنها در تغییرات شرایط آب و هوایی به دلیل اثر گلخانه ای متان و هم چنین خطرات زمین شناختی آن ها حین اکتشافات هیدروکربوری آب عمیق از سویی دیگر، توجه فراوانی را معطوف مطالعه و اکتشاف این ذخایر گازی نموده اند.

به دلیل فقدان تکنولوژی اندازه گیری مستقیم ذخایر هیدراته، روش های صوتی و لرزه ای ابزار مفیدی جهت سنجش ذخیره هیدراته زیر زمینی می باشند. تشکیل ذخایر هیدراته به وسیله معرف منعکس کننده شبیه ساز بستر (bottom simulating reflector ) که در داده های لرزه ای قابل شناسایی می باشد صورت می پذیرد. سایر معرف ها برای شناسایی این ذخایر شامل لکه های تخت و لکه های روشن می باشد.

تشکیل هیدرات گازی در دریای عمان به دلیل نرخ بالای تولید زیستی ( (high bioproductivityبه منظور تولید گاز متان، فراوانی گسل ها جهت مهاجرت گاز آزاد از سنگ منشا، نرخ بالای رسوب گذاری جهت حفظ ماده آلی،  رسوب بستر مناسب شامل ماسه سنگ و گل و هم چنین شرایط ترمودینامیکی مناسب منطقی و از اهمیت بالایی برخوردار است.

حسینی شعار و همکاران در سال 2008 در آب های ایرانی دریای عمان حداقل عمق تشکیل هیدرات گازی را 850 متر در نظر گرفتند. آن ها با استفاده از معرف منعکس کننده شبیه ساز بستر و هم چنین لکه های تخت و لکه های روشن در داده های لرزه ای زون پایداری گاز هیدراته را در دریای عمان شناسایی کردند.

جهت تکمیل مرحله اکتشافی گاز هیدراته در دریای عمان انجام مطالعات ژئوشیمیایی تکمیلی به منظور تعیین منشا گاز با استفاده از داده های ایزوتوپی، امری ضروری در آینده نزدیک می باشد. هم چنین جهت انجام حفاری در زون هیدراته استفاده از سیستم مغزه گیری فشاری (pressure coring) و اسکنر (PCAD Scanner)   برای مطالعات آزمایشگاهی جهت جلوگیری از از هم پاشیدگی ( ( dissociation گاز هیدراته امری ضروری است.

از بین روش های متعدد تولید هیدرات های گازی روش فشارزدایی (depressurization) و تزریق آب گرم (hot water injection) از سایرین بیشتر مورد استفاده قرار می گیرد. در روش فشارزدایی با استخراج از زون گاز آزاد یک کاهش فشار در مخزن هیدراته ایجاد و گاز تولید می شود. جهت عملیات تولید، تفکیک زون هیدراته از زون گاز آزاد امری ضروری است. کشور ژاپن در حال حاضرتنها تولید کننده گاز هیدراته در جهان می باشد. با توجه به پیشرفت سریع فناوری استحصال هیدرات گازی و وچود منابع قابل توجه آن در دریای عمان، ضررورت دارد دراین باره سرمایه فکری و مالی بیشتری در کشور صرف شود تا از این طریق منافع جمهوری اسلامی ایران در این حوضه تامین گردد.

 تهیه کننده:  محمد هادی مدرس- دانشجوی دکتری پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی

 

بررسی فون پرندگان ساحلی پارک ملی دریایی نای­بند 

 پارک ملی دریایی نای­بند نخستین پارک ملی دریایی ایران است که تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست استان بوشهر می­باشد. طی مطالعه­ای که طی سال های 1387 تا 1389 توسط آقای مصطفی موذنی ریاست و کارشناس ارشد حفاظت محیط زیست این پارک صورت گرفت، از 517 گونه پرنده موجود در ایران 204 گونه آن در پارک ملی دریایی نای­بند مشاهده گردید. این تعداد گونه پرنده 39 درصد گونه­های پرندگان ایران را تشکیل می دهند که از لحاظ نوع زیستگاه 30 گونه پرنده آبزی، 53 گونه پرنده کنار آبزی و 121 گونه پرنده خشکی زی می باشند. پلیکان پاخاکستری و اردک بلوطی که به تعداد اندک در فصل زمستان در پارک ملی دریایی نای­بند مشاهده شدند به همراه 11 گونه دیگر از پرندگان تحت حمایت IUCN و کنوانسیون CITES از جمله پرندگان مهم نای­بند می­باشند. تنوع گونه ای زیاد و تراکم پرندگان بیانگر اهمیت ویژه پارک ملی دریایی نای بند به عنوان یکی از مناطق حساس پرندگان ایران در سواحل خلیج فارس است.

در سال 1357خلیج نای­بند همراه با بخشی از دماغه نای­بند با مساحت 19500 هکتار به عنوان منطقه حفاظت شده نای بند در فهرست مناطق حفاظت شده ایران قرار گرفت (مجنونیان، 1379). این منطقه همراه با مناطق دیگر از جمله دماغه نای­بند و بخشی از آب­های خلیج فارس در سال 1383 با مساحت 49815 هکتار به عنوان اولین پارک ملی دریایی ایران در فاصله اندک از رشته کوه­های زاگرس و سواحل شمالی خلیج فارس در استان بوشهر، به عنوان یکی از حساس­ترین و متنوع ترین اکوسیستم های دریایی ایران مطرح گردید (درویش صفت، 1385).ورود آلاینده­های مختلف حاصل از فعالیت­های منطقه ویژه اقتصادی پارس جنوبی به عنوان بزرگترین مجموعه صنعتی كشور در مجاورت انواع اكوسیستم­های آسیب پذیر دریایی و خشكی پارک مانند درختان مانگرو، اجتماعات وسیع مرجانی و اسفنجی، بسترهای علف های دریایی و زیستمندان در معرض خطر آن، از جمله مخاطرات جدی فراروی پارك ملی می باشند (موذنی،1389).اهمیت این نوع زیستگاه ها به عنوان اکوسیستم های غیر قابل جایگزین برای زیستمندان وابسته به آن ها و حفاظت از تنوع زیستی بسیاری از گونه های ارزشمند جانوری و گیاهی توجه آژانس های حفاظتی ملی و بین المللی را به این مناطق جلب نموده است (بهروزی راد، 1385 Ballan et al., 2002; Collwell et al., 1995; ).

با وجود فشارهای سنگین ناشی از رشد شهری سریع عسلویه و صنایع پارس جنوبی در مجاورت پارک ملی دریایی نای بند، هم چنان پرندگان از عناصر عمده اکوسیستم پارک ملی دریایی نای بند به شمار رفته و دارای ارزش های زیبایی شناختی تفرجی، اقتصادی-اجتماعی و بسیاری از جنبه های دیگر هستند. خلیج نای بند یکی از مناطق مهم اقامت پرندگان آبزی می باشد به طوری که زمستان گذرانی کاکایی ها در این منطقه بسیار چشمگیر می باشد (van den Boogaard et al.,2009). با وجود اینکه هر ساله سرشماری پرندگان زمستان گذران به­وسیله کارشناسان اداره کل حفاظت محیط زیست استان بوشهر با همکاری سازمان بین المللی تالاب­ها به عنوان یکی از ایستگاه­های اصلی ساحلی استان بوشهر صورت می پذیرد اما تاکنون مطالعه جامعی برای شناسایی پرندگان این منطقه صورت نگرفته است.

پارک ملی دریایی نای­بند در تاریخ تصویب دارای مساحتی حدود 49815 هکتار بود که با اصلاحات بعمل آمده در سال 1388 و عقب نشینی مرز از حریم روستاها مساحت پارک به 46815 هکتار کاهش یافت، اما هم چنان تمامی زیستگاه­های حساس پرندگان به جز ایستگاه شماره 1 از 6 ایستگاه مورد مطالعه را در بر گرفته است (شکل 1).

شکل 1 : موقعیت پارک ملی دریایی نای بند در نقشه ایران و استان بوشهر

 

جدول1: پرندگان آبزی و کنار آبزی پارک ملی دریایی نای بند

جدول2: تعداد پرندگان آبزی، کنارآبزی پارک ملی دریایی نای بند

 

نمودار1: درصد فراوانی نسبی پرندگان پارک ملی دریایی نای بند از نظر زیستگاه

 

 

 در نای­بند سه زیستگاه اصلی شامل زیستگاه خشکی، زیستگاه دریایی و زیستگاه بینابینی (ساحلی-باتلاقی) قابل تشخیص می­باشد (رنجبری و همکاران، 1388). خور بساتین که دارای پوشش گیاهی حرا با بستری گِلی می باشد در هنگام جزر مناسب­ترین مکان برای گونه های کنار آبزی بوده که احتمالاً دلیل آن وجود مواد غذایی فراوان در این زیستگاه می باشد. به نظر می رسد خشکیدگی درختان حرا و محدود شدن مسیر جزر و مد با موانع مصنوعی مهم­ترین تهدید پیش روی این زیستگاه باشد. وجود پشته­های ماسه­ای روبروی دهانه خور بساتین در هنگام مد مکانی مناسب برای استراحت انواع پرندگان بوده و در هنگام جزر گستره ای مناسب برای تغذیه انواع پرندگان کنار آبزی می باشد. این زیستگاه دارای بالاترین مطلوبیت برای انواع پرندگان آبزی و کنار آبزی در پارک ملی می­باشد که بخش اعظم پرندگان پارک را پوشش می­دهد. سواحل جنوبی پارک که غالباً ماسه­ای و در بین صخره ها محصور شده است جهت استراحت پرندگان آبزی مورد استفاده قرار می گیرند و احتمالاً برای پرندگان کنارآبزی کاربرد تغذیه ای ناچیزی دارد. خور بیدخون با خور بساتین از لحاظ وجود درختان حرا و بستر گلی دارای شباهت می باشد ولی از تراکم کمتر پرندگان نسبت به خور بساتین برخوردار است که احتمالاً علت آن نزدیکی این زیستگاه به پالایشگاه های گاز منطقه پارس جنوبی و مجاورت با ساخت و سازهای شدید در نزدیکی این زیستگاه می باشد.

 

اگرچه خور هاله منطقه­ای کوچک می باشد اما نوع بستر گِلی و منابع غذایی آن پرندگان مختلفی مانند سلیم کوچک و سلیم خاکستری، تلیله ها، آبچلیک­ها و کاکایی­ها را به خود جلب می­کند. این خور برای کاشت درختان مانگرو مناسب بوده و پیشنهاد می­گردد جهت گسترش جنگل­های نای­بند مورد استفاده قرار گیرد .ساخت اسکله هاله، روبروی این خور اگرچه تبعات زیست محیطی فراوانی خواهد شد ولی با انتشار پسماند مواد غذایی از شناورها به جذب بیشتر گونه های خانواده کاکایی ها منجر خواهد شد .سواحل صخره ای دماغه نای­بند هم مکانی بسیار مناسب برای استراحت پرندگانی مانند غول حواصیل، حواصیل خاکستری، باکلان بزرگ می­باشد که بصورت بسیار گسترده بوسیله گردشگران مورد استفاده قرار می­گیرد.

 

شکل 2: حواصیل سفید برزگ، Egretta alba

شکل 3 : سلیم خرچنگ خور، Dromas ardeola  (Crab plover)

 هرچند که اراضی اطراف اتوبان ها دستخوش تغییرات بسیار وسیعی شده و از محدوده پارک نیز جدا شده است اما بواسطه نوع بستر گِلی و آب­های گوگردی موجود در آن و پوشش گیاهی پراکنده گیاه گز هنوز دارای مطلوبیت مناسبی برای برخی پرندگان می­باشد، به طوری که بوسیله پرندگانی مانند فلامینگو، حواصیل هندی، آبچلیک پاسرخ، تلیله نوک پهن و چوب پاها بصورت گسترده مورد استفاده قرار می گیرد.

 

محدودیت زیستگاهی، شکار و صید، دستکاری زیستگاه و موانع حیاتی به ترتیب چهار فاکتور اصلی است که بر روی جمعیت پرندگان آبزی و کنار آبزی تاثیر می گذارد (Quan et al., 2002). بنابراین مهمترین عامل اختلاف از لحاظ تنوع و تراکم پرندگان آبزی و کنار آبزی بین زیستگاه در پارک ملی دریایی نای بند محدودیت­های زیستگاهی مانند نوع بسترسواحل و پوشش گیاهی می­باشد، به گونه ای که در زیستگاه­هایی مانند چریف و سواحل جنوبی که دارای بستری ماسه­ای هستند و موجودات مغذی کمی را در خود جای می دهند تنوع و تراکم پرندگان آبزی و کنار آبزی نسبت به خور بساتین، بیدخون ، هاله و اطراف اتوبان ها که دارای بستری گلی به همراه طیف وسیعی از موجودات می باشند، بسیار کمتر است. 

عامل امنیت برای پرندگان آبزی و کنارآبزی بسیار مهم است و یکی از عواملی که می­تواند بر روی این فاکتور اثر بگذارد پوشش گیاهی منطقه است (Hattori and mae, 2001). بنابراین وجود پوشش گیاهی مانگرو در دو خور بساتین و بیدخون شرایط امنیتی مناسبی را برای انواع پرندگان ایجاد نموده است.

وضعیت توسعه منطقه عسلویه موقعیت قانونی و حساس پارک ملی به عنوان بالاترین سطح حفاظتی سازمان محیط زیست و تنوع بالای انواع پرندگان در این پارک می طلبد جهت ارزیابی و شناسایی وضعیت نوسانات زیست محیطی و طبیعی در خصوص پرندگان سرشماری های پیاپی در دستور کار قرار گیرد.

شکل 4 : حواصیل خاکستری،  Ardea cinerea

شکل 5 : پرستو دريايي نوك زرد، Sterna sandvicensis

    منابع     

-          بهروزی راد، ب.، ریاحی، ع. و خالقی زاده، ا. 1381. بررسی تغیرات ماهانه­ی تنوع و تراکم پرندگان آبزی و کنار آبزی به منظور مدیریت تالاب­های بین المللی سلکه و سیاه کشیم. محیط شناسی، 29: 32-21.

-          بهروزی راد، ب.، 1375. جامعه پرندگان تالاب های جنگل های مانگرو ایران. فصلنامه علمی محیط زیست، 8: 70-8.

-          بهروزی راد، ب. و حسن زاده کیابی، ب. 1387. شناسایی و مقایسه فصلی تنوع و تراکم پرندگان آبزی تالاب های بین المللی کلاهی و تیاب در تنگه هرمز. علوم محیطی، سال پنجم، شماره 3: 113-126.

-          خلیلی پور، ا. و بهروزی راد، ب. 1386. بررسی تغیرات تنوع و فراوانی پرندگان آبزی و کنار آبزی زمستان گذران در کل تالاب های حاشیه جنوبی خزر. فصلنامه علمی محیط زیست، 44: 26-20.

-          درویش صفت، ع. ا. 1385. اطلس مناطق حفاظت شده ایران. سازمان حفاظت محیط زیست، ایران.

-          رنجبری، ر.، دانه کار، ا. و ریاضی، ب. 1388. ارزیابی توان زیست محیطی پارک ملی ساحلی دریایی نای­بند در استان بوشهر به منظور استفاده های تفرجی. علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره یازدهم.شماره 4:

-          طایفه، ف. 1384. مطالعه پرندگان زادآور منطقه حفاظت شده مند. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علوم و تحقیات اهواز.

-          فیروز، ا. 1378. حیات وحش مهره داران ایران. انتشارات مرکز دانشگاهی، 453 ص.

-          مجنونیان، ه. 1379. مناطق حفاظت شده ایران. سازمان حفاظت محیط زیست.

-          منصوری، ج. 1379. راهنمای صحرایی پرندگان ایران. انتشارات ذهن آویز، 489 ص.

-          موذنی، م. 1389. بررسی جایگاه پارک ملی دریایی نای بند در توسعه منطقه عسلویه. دومین همایش توسعه پایدار، عسلویه.

-      Ballan, L. V., Ghasaian, M. G., Adamin, M. S., and Klemjir, D. 2002. Chang in the

-      coastal pastures of northern California. J. Biol. Conserv. 21: 75-84.

-      Collwell, M. A., and A. Dodd. 1995. Waterbirds communities and habital relationship in

-      Hattori, A., and Mae, S. 2001. Habitat use and diversity of water birds in a coastal lagoon around Lake Biwa. J. Eco. Res. 16: 543-553.

-      in north central Oklahoma. Proc. Acad. Sci. 79: 41-44.

-      Quana, R., Wen, X., and Yang, X. 2002. Effect of human activities on migratory water birds Lashihai Lake, China. Biol. Conserv. 108: 273-219.

-      Scatt, D., and Adhami, A. 2006. An updated checklist of the bird of iran. Podoces.1: 1-16.

-      UNES. 1992. The United Nation Earth Summit. Rio de Janiro.

-      van den Boogaard, B., van Bruggen, J., Karami, S., and Tolab, A. 2009. A census of waterbirds and waders in Bushehr province. Internal report to the Department of the Environment, Tehran.

-      waterbirds community of the lake seven lake Gilliarea. J. Biol. Conserv. 106: 157-163.

-      Wintoh, B. R., and D. M. Lessli. 1999. Relative abundance and diversity of Ciconiformes

تهیه شده توسط: احسان عابدی و وحید سپهوند، کارشناسان پژوهشی مرکز اقیانوس شناسی خلیج فارس (بوشهر)

   

   

بررسی گلفشان های منطقه چابهار

 

تعریف گلفشان

 

گلفشان ها، ساختارهای زمین شناسی هستند که در نتیجه خروج مواد رسی به سطح خشکی ها و یا بستر دریا ایجاد می گردند. این شکل ها بازتاب کننده فرآیندهای زمین شناسی ناحیه ای خود می باشند.  آنها گاهی اوقات شدیداً فوران می کنند و گل و مواد پرتابی خود را تا ارتفاع زیادی به هوا پرتاب می کنند. گاز متان خروجی از این گلفشان ها ممکن است موجب ایجاد شعله های بزرگ گردد. اما بیشتر اوقات فعالیت آنها آرام می باشد و به آهستگی با خروج گل غلیظ (مانند گلفشان ناپک) و یا رقیق (مانند گلفشان تران) گسترش می یابند. مواد خروجی غلیظ اغلب از یک مجرای اصلی به نام مجرای مرکزی یا تغذیه کننده خارج می شود. مطالعه گل فشان ها می تواند روش موثری جهت بررسی رسوبات اعماق زیاد باشد.

 

چگونگی شکل گیری و موقعیت جغرافیایی

 

 این ساختار های زمین شناختی اساساً در سامانه منشورهای برافزایشی که رژیم فشاری و حرکت سیالات غالب می باشد، ایجاد می گردند. اغلب گلفشان ها در نواحی ساحلی و یا بستر دریا حضور دارند. بیش از 50 درصد تعداد کل گلفشان ها در امتداد کمربند فعال آلپ هیمالیا واقع شده اند. یکی از مهمترین مناطق حضور گلفشان ها در جهان سواحل مکران ایران و پاکستان (Higgins & Saunders) و جنوب هیمالیا هستند. در منطقه مکران این گلفشان ها هم در سواحل مکران ایران و پاکستان و هم در دریا وجود دارند.

 

 

 ساختمان یک گلفشان خشکی

 

گلفشان ها در بسیاری از نقاط جهان بطور گسترده مورد بررسی  و مطالعه زمین ریخت شناسی، ژئوشیمی، زمین شناسی و ارتباط با دیگر پدیده های زمین ساختی قرار گرفته اند. اما در کشور ما مطالعات چندانی در این زمینه انجام نپذیرفته است. از جمله این مطالعات می توان به فریفته (فریفته، 1367)، زمردیان (زمردیان، 1366)، فالکن(Falcon, 1974)، قریشی( قریشی، 1364)، لیتل(Little, 1970)، اشتوکلین (Stocklin, 1968) و نهایتاً نگارش و خسروی(Negaresh & Khosravi, 2008) اشاره نمود. در تصویر بالا ساختمان یک گلفشان در خشکی نشان داده شده است.

 

گلفشان های منطقه چابهار

 

بنا بر گزارش های موجود حدود 12 گلفشان فعال و غیر فعال در سواحل ایرانی مکران شناخته شده که اغلب کوچک و غیر فعال می باشند. در این بررسی دو گلفشان با گل غلیظ و دهانه مخروطی شکل (گلفشان ناپگ و بوتن)، یک گلفشان زیردریایی قدیمی غیر فعال (تیس) و یک گلفشان با گل رقیق بصورت حوضچه (تران) مورد بررسی اجمالی قرار گرفته است. مهم ترین گلفشان منطقه سواحل مکران در ایران گلفشان ناپگ نام دارد که حدود 20 کیلومتری بندر تنگ در سواحل دریای عمان واقع شده است. این گلفشان خود را بصورت یک کوه مخروطی شکل بر روی دشت مسطح ساحلی نمایان ساخته است . دلیل نام گذاری این گلفشان به نام ناپک آن است که در گویش محلی مردمان بلوچ منطقه چابهار از این گلفشان به نام ناف (ناپگ) زمین یاد می کنند و آن را به این نام می خوانند. این نام در برخی موارد به عنوان یک واژه کلی برای تمامی گلفشان های منطقه بکار می رود.  

 

 

 

 نقشه موقعیت گلفشان های مورد مطالعه منطقه

 

 

 

 

 نقشه موقعیت گلفشان های سواحل مکران ایران و پاکستان و ارتباط آن ها زون با فرورانش مکران

 

در این نوع از  گلفشان ها، گاز عامل اصلی خروج مواد از اعماق به سطح می باشد. محل منشا گاز و آب مورد نیاز جهت ایجاد گل احتمالاً در عمق حدود 3 تا 12 کیلومتری سطح می باشد. اگر گل بیرون ریخته غلیظ باشد، مخروط گلفشان رشد می کند (مانند گلفشان ناپگ)، اما اگر رقیق باشد گلفشان به شکل یک حوضچه گل در می آید (گلفشان تران) . در بررسی انجام شده توسط کارشناسان مرکز  اقیانوس شناسی  چابهار مشخص شد که آخرین فعالیت شدید گلفشان ناپگ طی خرداد ماه 1389  پس رویداد توفان حاره ای پت، فعالیت زیادی داشته و میزان زیادی گل از دهانه آن خارج گردید و دهانه آن بزرگتر از بازدید قبلی گردیده است. پدیده تقریباً منحصر بفرد گلفشان ناپگ خروج میزان زیادی گاز متان همراه با گل می باشد که موجب ایجاد حباب های جذاب و گاهی بسیار  بزرگ می گردد.

 

 

 

 

 

نمایی از گلفشان های ناپگ (الف) و تران (ب)

  

 

 

 

  تشکیل حباب های گاز و فوران گل در گلفشان ناپگ (الف) و تران (ب)

 

در این بررسی مجاری متعدد خروج گاز متان در دهانه گلفشان مشاهده شد، که گاز متان با شدت زیاد از ان خارج می گردید. جهت مشخص شدن نوع گاز، یکی از مجاری خروج گاز توسط آتش شعله ور گردید.

 

 

  شعله حاصل از خروج گاز متان

 

 

  جریان گل خشک شده در پای گلفشان

 گاهی بجای تشکیل حباب، جریان گل بصورت روانه ای از گل به سمت پای گلفشان جاری می گردد (تصویر بالا). در برخی موارد که فعالیت گلفشان شدیدتر می شود، بجای تشکیل حباب حدود چند لیتر گل به هوا پرتاب می گردد(تصویر زیر).

  

  دهانه گلفشان ناپک که اثرات گل پرتاب شده در فوران اخیر بر روی دیواره آن مشهود است

 

 اما بطور کلی می توان گفت فعالیت گلفشان در اکثر موارد بصورت ایجاد حباب می باشد. بر اساس گزارش نگارش (Negaresh &  Khosravi, 2008)، در برخی زمان ها (ساعت 3 عصر 30 فروردین 1371، 10 صبح چهارم اسفند 1376 و ساعت 9 صبح 30 بهمن 1380) هزاران متر مکعب گل از گلفشان فوران نموده و به پای گلفشان ریخته و یا با انفجارهای باصدای بلند فوران نموده است.

 

از جمله خصوصیات منحصر بفرد این گلفشان می توان به موارد زیر اشاره نمود:

1.        حباب های شکل گرفته در این گلفشان در کشور بی نظیرند.

2.        گاز خروجی از این گلفشان متان است  در حالیکه در دیگر گلفشان ها اکثراً دی اکسید کربن می باشد.

3.        این تنها گلفشان منطقه است که دارای دهانه با عمق 2 تا 3 متر می باشد.

4.        در اطراف مخروط این گلفشان بیشترین میزان نشست زمین بصورت حلقوی دیده می شود.

5.        بقایای حاصل از فوران این گلفشان در اطراف آن ایجاد لایه ایی با رنگ های مختلف نموده است که ظاهری شبیه پوست پیاز به مخروط و پیرامون آن داده است .

6.        در این گلفشان گاهی قطعات سنگ نیز به همراه گل خارج می شود و حتی برخی اوقات آنها را به هوا پرتاب می کند. می توان این قطعات سنگی را اطراف گلفشان مشاهده نمود.

 

بر اساس گزارش اسنید ارتفاع این گلفشان از سطح زمین 72 متر بوده (Snead, 1970) که در اثر فرسایش توسط باران در حال حاضر کمتر از این مقدار است. بر اساس اندازه گیری توسط سیستم موقعیت یاب جهانی (GPS) توسط نگارش و خسروی (Negaresh & Khosravi, 2008) ارتفاع راس مخروط در سال 1383 حدود 39 متر از سطح دریا و 24 متر از سطح زمین بوده است. اندازه گیری ارتفاع راس مخروط گلفشان توسط کارشناسان ایستگاه چابهار (حمزه و رضایی) توسط GPS در سال قبل و سال جاری ارتفاع آن را حدود 20 متر نشان می دهد.  همچنین بر اساس اندازه گیری های نگارش، قطر پای مخروط حدود 800 متر می باشد که بر این اساس، محیط آن 2512 متر و مساحت سطح زیرین آن 502400 متر مربع می باشد. بر اساس گفته ایشان این گلفشان بزرگترین گلفشان ساحلی در کشور می باشد.

 

 

  محل فرونشست دایره ای اطراف مخروط گلفشان

 

 

  محل لایه های مختلف گل بیرون ریخته شده در زمان های مختلف

 

لازم به ذکر است محققین پژوهشگاه در تاریخ ذکر شده و مدتی پیش از گلفشان تران (Taran) واقع در نزدیکی روستایی با همین نام نیز بازدید نمودند که بطور مستقیم حدود 11کیلومتری شمال ناپگ واقع شده است. این گلفشان بصورت مسطح و به شکل یک حوضچه گل می باشد که گل بسیار رقیق به میزان زیاد و با فشار همراه با گاز از آن خارج می شود. در نزدیکی گلفشان ناپگ و در سمت دیگر جاده، یک گلفشان مسطح قدیمی مشاهده می شود که مدتی است فعالیت نکرده و در حال حاضر خشک می باشد. این گلفشان در 7/7 کیلومتری شرق- شمال شرق گلفشان ناپگ قرار دارد. همچنین در نزدیکی روستای تیس در یک ترانشه ایجاد شده جهت ایجاد جاده بین چابهار و تیس،  اثرات یک گلفشان زیر دریایی به وضوح مشاهده می گردد (تصویرزیر). گلفشان های مذکور در سال قبل نیز توسط جناب آقای دکتر محمودی قرایی از دانشگاه فردوسی مشهد و جمعی از کارشناسان مرکز (آقایان رضایی، حمزه و بسکله) جهت بررسی و نمونه برداری برای یک طرح تحقیقاتی بررسی گردید.

گلفشان دیگری با ناک بوتن (Buten) در غرب شهرستان چابهار و حدود بیست کیلومتری مرز ایران و پاکستان در نزدیکی روستای سند حمزه واقع شده که از لحاظ ریخت شناسی مشابه گلفشان ناپگ می باشد، اما اندازه آن کوچکتر و میزان فعالیت آن کمتر است. بر اساس مطالعات کارشناسان مرکز اقیانوس شناسی چابهار، ارتفاع مخروط این گلفشان به 10 متر نمی رسد و قطر دهانه حدود 6 متر است. این گلفشان حدود یک کیلومتر با رودخانه باهوکلات فاصله دارد.

 

 جدول زیر مشخصات شیمیایی گل خروجی از گلفشان های مورد مطالعه که توسط کارشناسان مرکز اقیانوس شناسی چابهار اندازه گیری شده، آمده است.

 

نام

شوری (گرم بر لیتر)

هدایت الکتریکی (میکروزیمنس بر سانتیمتر)

pH

دما (درجه سانتیگراد)

ناپگ

8

18770

56/8

30

تران

8

19710

86/8

31

بوتن

6/16

27300

63/7

8/29

 

 با توجه به منظره زیبا و بی نظیر این گلفشان و قابلیت بسیار زیاد آن در جذب گردشگر و محقق، متأسفانه به دلیل نبود امکانات و زیر ساخت های لازم در منطقه، این محل سالانه پذیرای تعداد اندکی محقق و گردشگر می باشد. بعلاوه کمبود منابع مورد مطالعه و تحقیق در تمامی زمینه های مرتبط با این گلفشان ها، موجب آشنایی کم مردم و محققین با این پدیده جذاب و دیدنی گشته است. در نتیجه ژئومورفولوژیست ها، شیمی دانان، زمین شناسان و دیگر زیرشاخه های مرتبط با مطالعه در مورد گلفشان می توانند بر روی جنبه های مختلف علمی مرتبط با این پدیده تحقیقات متعددی را بعمل آورند.  یکی از مهمترین زمینه های تحقیقاتی مورد نیاز جهت بررسی گلفشان ها در این منطقه بررسی های ژئوفیزیکی جهت تعیین ساختمان زیر سطحی و منشأ مواد در این گلفشان ها می باشد.  

 

 

 گلفشان زیردریایی بین چابهار و تیس

 

 

تعیین پارامترهای شیمیایی گلفشان بوتن

 

 

منابع مورد استفاده:

·          فریفته، ج. 1367. تکامل ژئومورفولوژیکی کفه دشتیاری (بلوچستان). مجله بیابان، شماره 23.

·          قریشی، م. 1364. گسلش در اواخر نوزیستی در جنوب شرقی ایران، سازمان نقشه برداری ایران، گزارش 54 صص 289-1.

·          زمردیان، م. ج. 1366. ژئومورفولوژی ایران. دانشگاه فردوسی مشهد. 181ص.

 

·          Falcon, N. L, 1974, An outline of the  geology of the Iranian Makran, Geogrl J, 140, pp284- 291.

·          Higgins, G.E., Saunders, J.B., 1973. Mud volcanoes—their nature and origin: contribution to the geology and paleobiology of the Caribbean and adjacent areas. Verh. Naturforsch. Ges., Basel 84,101– 152.

·          Little, R.D, 1970, Terraces of the Makran coast of Iran, in Snead report, pp 318-372.

·          Negaresh, H. & Khosravi, M. 2008. The Geomorphic and Morphometrics of Napag Mud Volcano In the South Eastern Area of Iran, Journal of Humanities, Vol. 30, No.2, 51-68.

·          Snead, Rodman, 1970, Physical Geography of the Makran Coastal plain of Iran, University of New Mexico, Albuquerque. p509.

·          Stocklin, J, 1968, Structural history and tectonics of Iran, a review, Bull, AM, Ass, petrol, Geol 52, pp1229-1258.

 

تهیه شده توسط: محمد علی حمزه،مرکز پژوهشی دریای عمان و اقیانوس هند، چابهار

 

 

 

تشکیل هیدرات های گازی( Gas hydrates) در دریای عمان

هیدرات های گازی بلورهای شبیه به یخ هستند که ساختاری قفس مانند شامل مولکول های آب و گازهای متان، اتان، پروپان و هم چنین دی اکسید کربن را تشکیل می دهند. گاز های هیدراته در پرموفراست ها و هم چنین در رسوبات دریایی در فلات قاره در شرایط دمای پایین و فشار بالا جایی که معمولا عمق آب از پانصد متر بیشتر می باشد و گاز آزاد موجود می باشد تشکیل می شوند.

در طی دو دهه اخیر محققان علوم دریایی به دلیل اهمیت بالقوه این ذخایر به عنوان تامین کننده انرژی آتی جهان از سویی و تاثیر مستقیم آنها در تغییرات شرایط آب و هوایی به دلیل اثر گلخانه ای متان و هم چنین خطرات زمین شناختی آن ها حین اکتشافات هیدروکربوری آب عمیق از سویی دیگر، توجه فراوانی را معطوف مطالعه و اکتشاف این ذخایر گازی نموده اند.

به دلیل فقدان تکنولوژی اندازه گیری مستقیم ذخایر هیدراته، روش های صوتی و لرزه ای ابزار مفیدی جهت سنجش ذخیره هیدراته زیر زمینی می باشند. تشکیل ذخایر هیدراته به وسیله معرف منعکس کننده شبیه ساز بستر (bottom simulating reflector ) که در داده های لرزه ای قابل شناسایی می باشد صورت می پذیرد. سایر معرف ها برای شناسایی این ذخایر شامل لکه های تخت و لکه های روشن می باشد.

تشکیل هیدرات گازی در دریای عمان به دلیل نرخ بالای تولید زیستی ( (high bioproductivityبه منظور تولید گاز متان، فراوانی گسل ها جهت مهاجرت گاز آزاد از سنگ منشا، نرخ بالای رسوب گذاری جهت حفظ ماده آلی،  رسوب بستر مناسب شامل ماسه سنگ و گل و هم چنین شرایط ترمودینامیکی مناسب منطقی و از اهمیت بالایی برخوردار است.

حسینی شعار و همکاران در سال 2008 در آب های ایرانی دریای عمان حداقل عمق تشکیل هیدرات گازی را 850 متر در نظر گرفتند. آن ها با استفاده از معرف منعکس کننده شبیه ساز بستر و هم چنین لکه های تخت و لکه های روشن در داده های لرزه ای زون پایداری گاز هیدراته را در دریای عمان شناسایی کردند.

جهت تکمیل مرحله اکتشافی گاز هیدراته در دریای عمان انجام مطالعات ژئوشیمیایی تکمیلی به منظور تعیین منشا گاز با استفاده از داده های ایزوتوپی، امری ضروری در آینده نزدیک می باشد. هم چنین جهت انجام حفاری در زون هیدراته استفاده از سیستم مغزه گیری فشاری (pressure coring) و اسکنر (PCAD Scanner)   برای مطالعات آزمایشگاهی جهت جلوگیری از از هم پاشیدگی ( ( dissociation گاز هیدراته امری ضروری است.

از بین روش های متعدد تولید هیدرات های گازی روش فشارزدایی (depressurization) و تزریق آب گرم (hot water injection) از سایرین بیشتر مورد استفاده قرار می گیرد. در روش فشارزدایی با استخراج از زون گاز آزاد یک کاهش فشار در مخزن هیدراته ایجاد و گاز تولید می شود. جهت عملیات تولید، تفکیک زون هیدراته از زون گاز آزاد امری ضروری است. کشور ژاپن در حال حاضرتنها تولید کننده گاز هیدراته در جهان می باشد. با توجه به پیشرفت سریع فناوری استحصال هیدرات گازی و وچود منابع قابل توجه آن در دریای عمان، ضررورت دارد دراین باره سرمایه فکری و مالی بیشتری در کشور صرف شود تا از این طریق منافع جمهوری اسلامی ایران در این حوضه تامین گردد.

 تهیه کننده:  محمد هادی مدرس- دانشجوی دکتری پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی

 

بررسی فون پرندگان ساحلی پارک ملی دریایی نای­بند 

 پارک ملی دریایی نای­بند نخستین پارک ملی دریایی ایران است که تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست استان بوشهر می­باشد. طی مطالعه­ای که طی سال های 1387 تا 1389 توسط آقای مصطفی موذنی ریاست و کارشناس ارشد حفاظت محیط زیست این پارک صورت گرفت، از 517 گونه پرنده موجود در ایران 204 گونه آن در پارک ملی دریایی نای­بند مشاهده گردید. این تعداد گونه پرنده 39 درصد گونه­های پرندگان ایران را تشکیل می دهند که از لحاظ نوع زیستگاه 30 گونه پرنده آبزی، 53 گونه پرنده کنار آبزی و 121 گونه پرنده خشکی زی می باشند. پلیکان پاخاکستری و اردک بلوطی که به تعداد اندک در فصل زمستان در پارک ملی دریایی نای­بند مشاهده شدند به همراه 11 گونه دیگر از پرندگان تحت حمایت IUCN و کنوانسیون CITES از جمله پرندگان مهم نای­بند می­باشند. تنوع گونه ای زیاد و تراکم پرندگان بیانگر اهمیت ویژه پارک ملی دریایی نای بند به عنوان یکی از مناطق حساس پرندگان ایران در سواحل خلیج فارس است.

در سال 1357خلیج نای­بند همراه با بخشی از دماغه نای­بند با مساحت 19500 هکتار به عنوان منطقه حفاظت شده نای بند در فهرست مناطق حفاظت شده ایران قرار گرفت (مجنونیان، 1379). این منطقه همراه با مناطق دیگر از جمله دماغه نای­بند و بخشی از آب­های خلیج فارس در سال 1383 با مساحت 49815 هکتار به عنوان اولین پارک ملی دریایی ایران در فاصله اندک از رشته کوه­های زاگرس و سواحل شمالی خلیج فارس در استان بوشهر، به عنوان یکی از حساس­ترین و متنوع ترین اکوسیستم های دریایی ایران مطرح گردید (درویش صفت، 1385).ورود آلاینده­های مختلف حاصل از فعالیت­های منطقه ویژه اقتصادی پارس جنوبی به عنوان بزرگترین مجموعه صنعتی كشور در مجاورت انواع اكوسیستم­های آسیب پذیر دریایی و خشكی پارک مانند درختان مانگرو، اجتماعات وسیع مرجانی و اسفنجی، بسترهای علف های دریایی و زیستمندان در معرض خطر آن، از جمله مخاطرات جدی فراروی پارك ملی می باشند (موذنی،1389).اهمیت این نوع زیستگاه ها به عنوان اکوسیستم های غیر قابل جایگزین برای زیستمندان وابسته به آن ها و حفاظت از تنوع زیستی بسیاری از گونه های ارزشمند جانوری و گیاهی توجه آژانس های حفاظتی ملی و بین المللی را به این مناطق جلب نموده است (بهروزی راد، 1385 Ballan et al., 2002; Collwell et al., 1995; ).

با وجود فشارهای سنگین ناشی از رشد شهری سریع عسلویه و صنایع پارس جنوبی در مجاورت پارک ملی دریایی نای بند، هم چنان پرندگان از عناصر عمده اکوسیستم پارک ملی دریایی نای بند به شمار رفته و دارای ارزش های زیبایی شناختی تفرجی، اقتصادی-اجتماعی و بسیاری از جنبه های دیگر هستند. خلیج نای بند یکی از مناطق مهم اقامت پرندگان آبزی می باشد به طوری که زمستان گذرانی کاکایی ها در این منطقه بسیار چشمگیر می باشد (van den Boogaard et al.,2009). با وجود اینکه هر ساله سرشماری پرندگان زمستان گذران به­وسیله کارشناسان اداره کل حفاظت محیط زیست استان بوشهر با همکاری سازمان بین المللی تالاب­ها به عنوان یکی از ایستگاه­های اصلی ساحلی استان بوشهر صورت می پذیرد اما تاکنون مطالعه جامعی برای شناسایی پرندگان این منطقه صورت نگرفته است.

پارک ملی دریایی نای­بند در تاریخ تصویب دارای مساحتی حدود 49815 هکتار بود که با اصلاحات بعمل آمده در سال 1388 و عقب نشینی مرز از حریم روستاها مساحت پارک به 46815 هکتار کاهش یافت، اما هم چنان تمامی زیستگاه­های حساس پرندگان به جز ایستگاه شماره 1 از 6 ایستگاه مورد مطالعه را در بر گرفته است (شکل 1).

شکل 1 : موقعیت پارک ملی دریایی نای بند در نقشه ایران و استان بوشهر

 

جدول1: پرندگان آبزی و کنار آبزی پارک ملی دریایی نای بند

جدول2: تعداد پرندگان آبزی، کنارآبزی پارک ملی دریایی نای بند

 

نمودار1: درصد فراوانی نسبی پرندگان پارک ملی دریایی نای بند از نظر زیستگاه

 

 

 در نای­بند سه زیستگاه اصلی شامل زیستگاه خشکی، زیستگاه دریایی و زیستگاه بینابینی (ساحلی-باتلاقی) قابل تشخیص می­باشد (رنجبری و همکاران، 1388). خور بساتین که دارای پوشش گیاهی حرا با بستری گِلی می باشد در هنگام جزر مناسب­ترین مکان برای گونه های کنار آبزی بوده که احتمالاً دلیل آن وجود مواد غذایی فراوان در این زیستگاه می باشد. به نظر می رسد خشکیدگی درختان حرا و محدود شدن مسیر جزر و مد با موانع مصنوعی مهم­ترین تهدید پیش روی این زیستگاه باشد. وجود پشته­های ماسه­ای روبروی دهانه خور بساتین در هنگام مد مکانی مناسب برای استراحت انواع پرندگان بوده و در هنگام جزر گستره ای مناسب برای تغذیه انواع پرندگان کنار آبزی می باشد. این زیستگاه دارای بالاترین مطلوبیت برای انواع پرندگان آبزی و کنار آبزی در پارک ملی می­باشد که بخش اعظم پرندگان پارک را پوشش می­دهد. سواحل جنوبی پارک که غالباً ماسه­ای و در بین صخره ها محصور شده است جهت استراحت پرندگان آبزی مورد استفاده قرار می گیرند و احتمالاً برای پرندگان کنارآبزی کاربرد تغذیه ای ناچیزی دارد. خور بیدخون با خور بساتین از لحاظ وجود درختان حرا و بستر گلی دارای شباهت می باشد ولی از تراکم کمتر پرندگان نسبت به خور بساتین برخوردار است که احتمالاً علت آن نزدیکی این زیستگاه به پالایشگاه های گاز منطقه پارس جنوبی و مجاورت با ساخت و سازهای شدید در نزدیکی این زیستگاه می باشد.

 

اگرچه خور هاله منطقه­ای کوچک می باشد اما نوع بستر گِلی و منابع غذایی آن پرندگان مختلفی مانند سلیم کوچک و سلیم خاکستری، تلیله ها، آبچلیک­ها و کاکایی­ها را به خود جلب می­کند. این خور برای کاشت درختان مانگرو مناسب بوده و پیشنهاد می­گردد جهت گسترش جنگل­های نای­بند مورد استفاده قرار گیرد .ساخت اسکله هاله، روبروی این خور اگرچه تبعات زیست محیطی فراوانی خواهد شد ولی با انتشار پسماند مواد غذایی از شناورها به جذب بیشتر گونه های خانواده کاکایی ها منجر خواهد شد .سواحل صخره ای دماغه نای­بند هم مکانی بسیار مناسب برای استراحت پرندگانی مانند غول حواصیل، حواصیل خاکستری، باکلان بزرگ می­باشد که بصورت بسیار گسترده بوسیله گردشگران مورد استفاده قرار می­گیرد.

 

شکل 2: حواصیل سفید برزگ، Egretta alba

شکل 3 : سلیم خرچنگ خور، Dromas ardeola  (Crab plover)

 هرچند که اراضی اطراف اتوبان ها دستخوش تغییرات بسیار وسیعی شده و از محدوده پارک نیز جدا شده است اما بواسطه نوع بستر گِلی و آب­های گوگردی موجود در آن و پوشش گیاهی پراکنده گیاه گز هنوز دارای مطلوبیت مناسبی برای برخی پرندگان می­باشد، به طوری که بوسیله پرندگانی مانند فلامینگو، حواصیل هندی، آبچلیک پاسرخ، تلیله نوک پهن و چوب پاها بصورت گسترده مورد استفاده قرار می گیرد.

 

محدودیت زیستگاهی، شکار و صید، دستکاری زیستگاه و موانع حیاتی به ترتیب چهار فاکتور اصلی است که بر روی جمعیت پرندگان آبزی و کنار آبزی تاثیر می گذارد (Quan et al., 2002). بنابراین مهمترین عامل اختلاف از لحاظ تنوع و تراکم پرندگان آبزی و کنار آبزی بین زیستگاه در پارک ملی دریایی نای بند محدودیت­های زیستگاهی مانند نوع بسترسواحل و پوشش گیاهی می­باشد، به گونه ای که در زیستگاه­هایی مانند چریف و سواحل جنوبی که دارای بستری ماسه­ای هستند و موجودات مغذی کمی را در خود جای می دهند تنوع و تراکم پرندگان آبزی و کنار آبزی نسبت به خور بساتین، بیدخون ، هاله و اطراف اتوبان ها که دارای بستری گلی به همراه طیف وسیعی از موجودات می باشند، بسیار کمتر است. 

عامل امنیت برای پرندگان آبزی و کنارآبزی بسیار مهم است و یکی از عواملی که می­تواند بر روی این فاکتور اثر بگذارد پوشش گیاهی منطقه است (Hattori and mae, 2001). بنابراین وجود پوشش گیاهی مانگرو در دو خور بساتین و بیدخون شرایط امنیتی مناسبی را برای انواع پرندگان ایجاد نموده است.

وضعیت توسعه منطقه عسلویه موقعیت قانونی و حساس پارک ملی به عنوان بالاترین سطح حفاظتی سازمان محیط زیست و تنوع بالای انواع پرندگان در این پارک می طلبد جهت ارزیابی و شناسایی وضعیت نوسانات زیست محیطی و طبیعی در خصوص پرندگان سرشماری های پیاپی در دستور کار قرار گیرد.

شکل 4 : حواصیل خاکستری،  Ardea cinerea

شکل 5 : پرستو دريايي نوك زرد، Sterna sandvicensis

    منابع     

-          بهروزی راد، ب.، ریاحی، ع. و خالقی زاده، ا. 1381. بررسی تغیرات ماهانه­ی تنوع و تراکم پرندگان آبزی و کنار آبزی به منظور مدیریت تالاب­های بین المللی سلکه و سیاه کشیم. محیط شناسی، 29: 32-21.

-          بهروزی راد، ب.، 1375. جامعه پرندگان تالاب های جنگل های مانگرو ایران. فصلنامه علمی محیط زیست، 8: 70-8.

-          بهروزی راد، ب. و حسن زاده کیابی، ب. 1387. شناسایی و مقایسه فصلی تنوع و تراکم پرندگان آبزی تالاب های بین المللی کلاهی و تیاب در تنگه هرمز. علوم محیطی، سال پنجم، شماره 3: 113-126.

-          خلیلی پور، ا. و بهروزی راد، ب. 1386. بررسی تغیرات تنوع و فراوانی پرندگان آبزی و کنار آبزی زمستان گذران در کل تالاب های حاشیه جنوبی خزر. فصلنامه علمی محیط زیست، 44: 26-20.

-          درویش صفت، ع. ا. 1385. اطلس مناطق حفاظت شده ایران. سازمان حفاظت محیط زیست، ایران.

-          رنجبری، ر.، دانه کار، ا. و ریاضی، ب. 1388. ارزیابی توان زیست محیطی پارک ملی ساحلی دریایی نای­بند در استان بوشهر به منظور استفاده های تفرجی. علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره یازدهم.شماره 4:

-          طایفه، ف. 1384. مطالعه پرندگان زادآور منطقه حفاظت شده مند. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علوم و تحقیات اهواز.

-          فیروز، ا. 1378. حیات وحش مهره داران ایران. انتشارات مرکز دانشگاهی، 453 ص.

-          مجنونیان، ه. 1379. مناطق حفاظت شده ایران. سازمان حفاظت محیط زیست.

-          منصوری، ج. 1379. راهنمای صحرایی پرندگان ایران. انتشارات ذهن آویز، 489 ص.

-          موذنی، م. 1389. بررسی جایگاه پارک ملی دریایی نای بند در توسعه منطقه عسلویه. دومین همایش توسعه پایدار، عسلویه.

-      Ballan, L. V., Ghasaian, M. G., Adamin, M. S., and Klemjir, D. 2002. Chang in the

-      coastal pastures of northern California. J. Biol. Conserv. 21: 75-84.

-      Collwell, M. A., and A. Dodd. 1995. Waterbirds communities and habital relationship in

-      Hattori, A., and Mae, S. 2001. Habitat use and diversity of water birds in a coastal lagoon around Lake Biwa. J. Eco. Res. 16: 543-553.

-      in north central Oklahoma. Proc. Acad. Sci. 79: 41-44.

-      Quana, R., Wen, X., and Yang, X. 2002. Effect of human activities on migratory water birds Lashihai Lake, China. Biol. Conserv. 108: 273-219.

-      Scatt, D., and Adhami, A. 2006. An updated checklist of the bird of iran. Podoces.1: 1-16.

-      UNES. 1992. The United Nation Earth Summit. Rio de Janiro.

-      van den Boogaard, B., van Bruggen, J., Karami, S., and Tolab, A. 2009. A census of waterbirds and waders in Bushehr province. Internal report to the Department of the Environment, Tehran.

-      waterbirds community of the lake seven lake Gilliarea. J. Biol. Conserv. 106: 157-163.

-      Wintoh, B. R., and D. M. Lessli. 1999. Relative abundance and diversity of Ciconiformes

تهیه شده توسط: احسان عابدی و وحید سپهوند، کارشناسان پژوهشی مرکز اقیانوس شناسی خلیج فارس (بوشهر)

   

   

بررسی گلفشان های منطقه چابهار

 

تعریف گلفشان

 

گلفشان ها، ساختارهای زمین شناسی هستند که در نتیجه خروج مواد رسی به سطح خشکی ها و یا بستر دریا ایجاد می گردند. این شکل ها بازتاب کننده فرآیندهای زمین شناسی ناحیه ای خود می باشند.  آنها گاهی اوقات شدیداً فوران می کنند و گل و مواد پرتابی خود را تا ارتفاع زیادی به هوا پرتاب می کنند. گاز متان خروجی از این گلفشان ها ممکن است موجب ایجاد شعله های بزرگ گردد. اما بیشتر اوقات فعالیت آنها آرام می باشد و به آهستگی با خروج گل غلیظ (مانند گلفشان ناپک) و یا رقیق (مانند گلفشان تران) گسترش می یابند. مواد خروجی غلیظ اغلب از یک مجرای اصلی به نام مجرای مرکزی یا تغذیه کننده خارج می شود. مطالعه گل فشان ها می تواند روش موثری جهت بررسی رسوبات اعماق زیاد باشد.

 

چگونگی شکل گیری و موقعیت جغرافیایی

 

 این ساختار های زمین شناختی اساساً در سامانه منشورهای برافزایشی که رژیم فشاری و حرکت سیالات غالب می باشد، ایجاد می گردند. اغلب گلفشان ها در نواحی ساحلی و یا بستر دریا حضور دارند. بیش از 50 درصد تعداد کل گلفشان ها در امتداد کمربند فعال آلپ هیمالیا واقع شده اند. یکی از مهمترین مناطق حضور گلفشان ها در جهان سواحل مکران ایران و پاکستان (Higgins & Saunders) و جنوب هیمالیا هستند. در منطقه مکران این گلفشان ها هم در سواحل مکران ایران و پاکستان و هم در دریا وجود دارند.

 

 

 ساختمان یک گلفشان خشکی

 

گلفشان ها در بسیاری از نقاط جهان بطور گسترده مورد بررسی  و مطالعه زمین ریخت شناسی، ژئوشیمی، زمین شناسی و ارتباط با دیگر پدیده های زمین ساختی قرار گرفته اند. اما در کشور ما مطالعات چندانی در این زمینه انجام نپذیرفته است. از جمله این مطالعات می توان به فریفته (فریفته، 1367)، زمردیان (زمردیان، 1366)، فالکن(Falcon, 1974)، قریشی( قریشی، 1364)، لیتل(Little, 1970)، اشتوکلین (Stocklin, 1968) و نهایتاً نگارش و خسروی(Negaresh & Khosravi, 2008) اشاره نمود. در تصویر بالا ساختمان یک گلفشان در خشکی نشان داده شده است.

 

گلفشان های منطقه چابهار

 

بنا بر گزارش های موجود حدود 12 گلفشان فعال و غیر فعال در سواحل ایرانی مکران شناخته شده که اغلب کوچک و غیر فعال می باشند. در این بررسی دو گلفشان با گل غلیظ و دهانه مخروطی شکل (گلفشان ناپگ و بوتن)، یک گلفشان زیردریایی قدیمی غیر فعال (تیس) و یک گلفشان با گل رقیق بصورت حوضچه (تران) مورد بررسی اجمالی قرار گرفته است. مهم ترین گلفشان منطقه سواحل مکران در ایران گلفشان ناپگ نام دارد که حدود 20 کیلومتری بندر تنگ در سواحل دریای عمان واقع شده است. این گلفشان خود را بصورت یک کوه مخروطی شکل بر روی دشت مسطح ساحلی نمایان ساخته است . دلیل نام گذاری این گلفشان به نام ناپک آن است که در گویش محلی مردمان بلوچ منطقه چابهار از این گلفشان به نام ناف (ناپگ) زمین یاد می کنند و آن را به این نام می خوانند. این نام در برخی موارد به عنوان یک واژه کلی برای تمامی گلفشان های منطقه بکار می رود.  

 

 

 

 نقشه موقعیت گلفشان های مورد مطالعه منطقه

 

 

 

 

 نقشه موقعیت گلفشان های سواحل مکران ایران و پاکستان و ارتباط آن ها زون با فرورانش مکران

 

در این نوع از  گلفشان ها، گاز عامل اصلی خروج مواد از اعماق به سطح می باشد. محل منشا گاز و آب مورد نیاز جهت ایجاد گل احتمالاً در عمق حدود 3 تا 12 کیلومتری سطح می باشد. اگر گل بیرون ریخته غلیظ باشد، مخروط گلفشان رشد می کند (مانند گلفشان ناپگ)، اما اگر رقیق باشد گلفشان به شکل یک حوضچه گل در می آید (گلفشان تران) . در بررسی انجام شده توسط کارشناسان مرکز  اقیانوس شناسی  چابهار مشخص شد که آخرین فعالیت شدید گلفشان ناپگ طی خرداد ماه 1389  پس رویداد توفان حاره ای پت، فعالیت زیادی داشته و میزان زیادی گل از دهانه آن خارج گردید و دهانه آن بزرگتر از بازدید قبلی گردیده است. پدیده تقریباً منحصر بفرد گلفشان ناپگ خروج میزان زیادی گاز متان همراه با گل می باشد که موجب ایجاد حباب های جذاب و گاهی بسیار  بزرگ می گردد.

 

 

 

 

 

نمایی از گلفشان های ناپگ (الف) و تران (ب)

  

 

 

 

  تشکیل حباب های گاز و فوران گل در گلفشان ناپگ (الف) و تران (ب)

 

در این بررسی مجاری متعدد خروج گاز متان در دهانه گلفشان مشاهده شد، که گاز متان با شدت زیاد از ان خارج می گردید. جهت مشخص شدن نوع گاز، یکی از مجاری خروج گاز توسط آتش شعله ور گردید.

 

 

  شعله حاصل از خروج گاز متان

 

 

  جریان گل خشک شده در پای گلفشان

 گاهی بجای تشکیل حباب، جریان گل بصورت روانه ای از گل به سمت پای گلفشان جاری می گردد (تصویر بالا). در برخی موارد که فعالیت گلفشان شدیدتر می شود، بجای تشکیل حباب حدود چند لیتر گل به هوا پرتاب می گردد(تصویر زیر).

  

  دهانه گلفشان ناپک که اثرات گل پرتاب شده در فوران اخیر بر روی دیواره آن مشهود است

 

 اما بطور کلی می توان گفت فعالیت گلفشان در اکثر موارد بصورت ایجاد حباب می باشد. بر اساس گزارش نگارش (Negaresh &  Khosravi, 2008)، در برخی زمان ها (ساعت 3 عصر 30 فروردین 1371، 10 صبح چهارم اسفند 1376 و ساعت 9 صبح 30 بهمن 1380) هزاران متر مکعب گل از گلفشان فوران نموده و به پای گلفشان ریخته و یا با انفجارهای باصدای بلند فوران نموده است.

 

از جمله خصوصیات منحصر بفرد این گلفشان می توان به موارد زیر اشاره نمود:

1.        حباب های شکل گرفته در این گلفشان در کشور بی نظیرند.

2.        گاز خروجی از این گلفشان متان است  در حالیکه در دیگر گلفشان ها اکثراً دی اکسید کربن می باشد.

3.        این تنها گلفشان منطقه است که دارای دهانه با عمق 2 تا 3 متر می باشد.

4.        در اطراف مخروط این گلفشان بیشترین میزان نشست زمین بصورت حلقوی دیده می شود.

5.        بقایای حاصل از فوران این گلفشان در اطراف آن ایجاد لایه ایی با رنگ های مختلف نموده است که ظاهری شبیه پوست پیاز به مخروط و پیرامون آن داده است .

6.        در این گلفشان گاهی قطعات سنگ نیز به همراه گل خارج می شود و حتی برخی اوقات آنها را به هوا پرتاب می کند. می توان این قطعات سنگی را اطراف گلفشان مشاهده نمود.

 

بر اساس گزارش اسنید ارتفاع این گلفشان از سطح زمین 72 متر بوده (Snead, 1970) که در اثر فرسایش توسط باران در حال حاضر کمتر از این مقدار است. بر اساس اندازه گیری توسط سیستم موقعیت یاب جهانی (GPS) توسط نگارش و خسروی (Negaresh & Khosravi, 2008) ارتفاع راس مخروط در سال 1383 حدود 39 متر از سطح دریا و 24 متر از سطح زمین بوده است. اندازه گیری ارتفاع راس مخروط گلفشان توسط کارشناسان ایستگاه چابهار (حمزه و رضایی) توسط GPS در سال قبل و سال جاری ارتفاع آن را حدود 20 متر نشان می دهد.  همچنین بر اساس اندازه گیری های نگارش، قطر پای مخروط حدود 800 متر می باشد که بر این اساس، محیط آن 2512 متر و مساحت سطح زیرین آن 502400 متر مربع می باشد. بر اساس گفته ایشان این گلفشان بزرگترین گلفشان ساحلی در کشور می باشد.

 

 

  محل فرونشست دایره ای اطراف مخروط گلفشان

 

 

  محل لایه های مختلف گل بیرون ریخته شده در زمان های مختلف

 

لازم به ذکر است محققین پژوهشگاه در تاریخ ذکر شده و مدتی پیش از گلفشان تران (Taran) واقع در نزدیکی روستایی با همین نام نیز بازدید نمودند که بطور مستقیم حدود 11کیلومتری شمال ناپگ واقع شده است. این گلفشان بصورت مسطح و به شکل یک حوضچه گل می باشد که گل بسیار رقیق به میزان زیاد و با فشار همراه با گاز از آن خارج می شود. در نزدیکی گلفشان ناپگ و در سمت دیگر جاده، یک گلفشان مسطح قدیمی مشاهده می شود که مدتی است فعالیت نکرده و در حال حاضر خشک می باشد. این گلفشان در 7/7 کیلومتری شرق- شمال شرق گلفشان ناپگ قرار دارد. همچنین در نزدیکی روستای تیس در یک ترانشه ایجاد شده جهت ایجاد جاده بین چابهار و تیس،  اثرات یک گلفشان زیر دریایی به وضوح مشاهده می گردد (تصویرزیر). گلفشان های مذکور در سال قبل نیز توسط جناب آقای دکتر محمودی قرایی از دانشگاه فردوسی مشهد و جمعی از کارشناسان مرکز (آقایان رضایی، حمزه و بسکله) جهت بررسی و نمونه برداری برای یک طرح تحقیقاتی بررسی گردید.

گلفشان دیگری با ناک بوتن (Buten) در غرب شهرستان چابهار و حدود بیست کیلومتری مرز ایران و پاکستان در نزدیکی روستای سند حمزه واقع شده که از لحاظ ریخت شناسی مشابه گلفشان ناپگ می باشد، اما اندازه آن کوچکتر و میزان فعالیت آن کمتر است. بر اساس مطالعات کارشناسان مرکز اقیانوس شناسی چابهار، ارتفاع مخروط این گلفشان به 10 متر نمی رسد و قطر دهانه حدود 6 متر است. این گلفشان حدود یک کیلومتر با رودخانه باهوکلات فاصله دارد.

 

 جدول زیر مشخصات شیمیایی گل خروجی از گلفشان های مورد مطالعه که توسط کارشناسان مرکز اقیانوس شناسی چابهار اندازه گیری شده، آمده است.

 

نام

شوری (گرم بر لیتر)

هدایت الکتریکی (میکروزیمنس بر سانتیمتر)

pH

دما (درجه سانتیگراد)

ناپگ

8

18770

56/8

30

تران

8

19710

86/8

31

بوتن

6/16

27300

63/7

8/29

 

 با توجه به منظره زیبا و بی نظیر این گلفشان و قابلیت بسیار زیاد آن در جذب گردشگر و محقق، متأسفانه به دلیل نبود امکانات و زیر ساخت های لازم در منطقه، این محل سالانه پذیرای تعداد اندکی محقق و گردشگر می باشد. بعلاوه کمبود منابع مورد مطالعه و تحقیق در تمامی زمینه های مرتبط با این گلفشان ها، موجب آشنایی کم مردم و محققین با این پدیده جذاب و دیدنی گشته است. در نتیجه ژئومورفولوژیست ها، شیمی دانان، زمین شناسان و دیگر زیرشاخه های مرتبط با مطالعه در مورد گلفشان می توانند بر روی جنبه های مختلف علمی مرتبط با این پدیده تحقیقات متعددی را بعمل آورند.  یکی از مهمترین زمینه های تحقیقاتی مورد نیاز جهت بررسی گلفشان ها در این منطقه بررسی های ژئوفیزیکی جهت تعیین ساختمان زیر سطحی و منشأ مواد در این گلفشان ها می باشد.  

 

 

 گلفشان زیردریایی بین چابهار و تیس

 

 

تعیین پارامترهای شیمیایی گلفشان بوتن

 

 

منابع مورد استفاده:

·          فریفته، ج. 1367. تکامل ژئومورفولوژیکی کفه دشتیاری (بلوچستان). مجله بیابان، شماره 23.

·          قریشی، م. 1364. گسلش در اواخر نوزیستی در جنوب شرقی ایران، سازمان نقشه برداری ایران، گزارش 54 صص 289-1.

·          زمردیان، م. ج. 1366. ژئومورفولوژی ایران. دانشگاه فردوسی مشهد. 181ص.

 

·          Falcon, N. L, 1974, An outline of the  geology of the Iranian Makran, Geogrl J, 140, pp284- 291.

·          Higgins, G.E., Saunders, J.B., 1973. Mud volcanoes—their nature and origin: contribution to the geology and paleobiology of the Caribbean and adjacent areas. Verh. Naturforsch. Ges., Basel 84,101– 152.

·          Little, R.D, 1970, Terraces of the Makran coast of Iran, in Snead report, pp 318-372.

·          Negaresh, H. & Khosravi, M. 2008. The Geomorphic and Morphometrics of Napag Mud Volcano In the South Eastern Area of Iran, Journal of Humanities, Vol. 30, No.2, 51-68.

·          Snead, Rodman, 1970, Physical Geography of the Makran Coastal plain of Iran, University of New Mexico, Albuquerque. p509.

·          Stocklin, J, 1968, Structural history and tectonics of Iran, a review, Bull, AM, Ass, petrol, Geol 52, pp1229-1258.

 

تهیه شده توسط: محمد علی حمزه،مرکز پژوهشی دریای عمان و اقیانوس هند، چابهار

 

 

کلیه حقوق این پورتال متعلق به پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی است.
طراحی پورتال و بهینه سازی (SEO) : شرکت راهبر